• Dla kogo jest ten artykuł? • dla osób obawiających się ukąszeń • dla alergików • dla osób, które latem pracują lub dużo czasu spędzają na świeżym powietrzu • dla wszystkich zainteresowanych zdrowiem
• Co zyskasz, gdy go przeczytasz? • praktyczne rady • fachową wiedzę, weryfikowaną przez lekarzy Miejskiego Szpitala Zespolonego w Olsztynie i Przychodni Specjalistycznej w Olsztynie
• Kluczowe słowa i tematy • użądlenia • ukąszenia • osa • szerszeń • kleszcz

Lato to czas wakacji, urlopów i beztroskich spacerów w plenerze. To też wycieczki w nowe, nieznane miejsca, czasem nawet tropikalne. Z kolei jesień — to czas grzybobrań i wędrówek po lasach. I choć wszyscy specjaliści przekonają, by aktywności na świeżym powietrzu korzystać, ile się da — jedna sprawa może zburzyć nasz spokój. To owady i ich ukąszenia…

Żądlą, kłują, kąsają

Osy i szerszenie są niebezpieczne. Ich żądła nie mają haczyków, co oznacza, że po ataku nie giną i mogą użądlić jeszcze kilka razy. Szerszenie zwykle unikają ludzi, chociaż potrafią też użądlić nieatakowane. Osy z kolei nie są agresywne, ale bywają ciekawskie i lubią podlatywać blisko ludzi. Gdy jednak osa czy szerszeń poczują się zagrożenie, np. z powodu gwałtownego ruchu — atakują bezlitośnie. I o ile zazwyczaj użądlenie osy nie jest groźne — spowoduje jedynie zaczerwienienie, ból lub pieczenie, o tyle w skrajnych przypadkach może doprowadzić do wstrząsu anafilaktycznego.

Pszczoły mają na żądle duże haczyki, które uniemożliwiają wyjęcie go z ciała człowieka. Dlatego odlatując pszczoła rozrywa swój odwłok i ginie. I może też dlatego pszczoła zanim zaatakuje — zastanowi się przynajmniej dwa razy. Bo atak oznacza jej śmierć. Jeśli już jednak jakaś pszczoła nas ukąsi, pod żadnym pozorem nie wyjmujmy żądła ściskając je od góry — w takim przypadku do organizmu dostanie się jeszcze więcej jadu. Najlepiej wycisnąć je z ciała i natychmiast zdezynfekować ranę, po czym regularnie przykładać okłady z kwaśnej wody.

Natomiast żądło trzmiela jest długie, ostre i nie ma ząbków na szczecinie — owad może wyciągnąć je z rany, nie uszkadzając odwłoka. Ale akurat trzmiele to owady niezwykle łagodne: atakują jedynie w obronie własnej, a ich jad jest mniej toksyczny od jadu pszczoły.

Ukłucia trąbką komara nie są niebezpieczne dla zdrowia. Zwykle powodują jedynie podrażnienie i swędzenie, chociaż mogą wywołać silniejszą reakcję alergiczną. Ludzi atakują komarzyce, które krwi i zawartych w niej składników potrzebują do złożenia jaj. Niektóre gatunki komarów, zwłaszcza w tropikach przenoszą niebezpieczne choroby.

A meszki są dla ludzi bardzo groźne, zwłaszcza samice meszek. Ponieważ wydzielają one silnie toksyczną ślinę, ich ukąszenia, częściej niż w przypadku komarów, mogą powodować silne obrzęki, zaczerwienienia i wysoką gorączkę. Aparat gębowy meszek przystosowany jest do rozcinania skóry i zakotwiczania się w niej przy pomocy haczykowatych włosków na szczękach. Z tak powstałej ranki samice wysysają sączącą się krew. Atakują chmarami i wciskają się wszędzie: do uszu, nosa, wpadają pod powieki i do gardła.

Ach, te wredne kleszcze…!

Choć aktywne są cały rok, kleszcze najbardziej zagrażają nam w cieplejszych miesiącach: od kwietnia do września. A choroby odkleszczowe — to bardzo poważny problem zdrowotny.

— Dlaczego kleszcze są takie niebezpieczne?

— Kleszcze są niebezpieczne przede wszystkim dlatego, że mogą przenosić groźne drobnoustroje wywołujące choroby zakaźne. W Polsce największe znaczenie mają borelioza z Lyme oraz kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Jednak kleszcze mogą być również roznosicielami innych zakażeń, takich jak anaplazmoza, która występuje u ludzi i u zwierząt domowych, oraz babeszjoza, która występuje głównie u psów. Ich ukłucie jest zazwyczaj bezbolesne, dlatego wiele osób nie zauważa, że doszło do kontaktu z pasożytem. A im dłużej kleszcz jest wbity w skórę, tym większe jest ryzyko przeniesienia niektórych patogenów, zwłaszcza bakterii wywołujących boreliozę — mówi Maja Taradynko, lekarz specjalista medycyny rodzinnej z Poradni Podstawowej Opieki Zdrowotnej z Przychodni Specjalistycznej w Olsztynie.

Kleszcze żyją na obszarach trawiastych, zarośniętych lub leśnych, a nawet na zwierzętach. Spędzanie czasu na świeżym powietrzu, spacery z psem, biwakowanie, praca w ogrodzie lub polowanie — każda z tych sytuacji to potencjalny kontakt i zagrożenie ukłuciem kleszcza.

Dlatego po powrocie do domu warto natychmiast wziąć ciepły prysznic — udowodniono, że taka kąpiel w ciągu dwóch godzin od wejścia do domu zmniejsza ryzyko zachorowania na boreliozę i może być skuteczna w zmniejszaniu ryzyka innych chorób odkleszczowych. Prysznic może pomóc zmyć nieprzyczepione kleszcze, ale jest też dobrą okazją do sprawdzenia, czy nie ma kleszczy.

— Jakie miejsca na ciele sprawdzamy szczególnie?

— Po powrocie z lasu, parku, łąki czy nawet przydomowego ogrodu należy dokładnie obejrzeć całe ciało. Kleszcze najczęściej wybierają miejsca ciepłe, wilgotne i dobrze ukrwione, gdzie skóra jest cieńsza. Szczególną uwagę należy zwrócić na okolice pach, pachwin, zgięcia łokci i kolan, okolice pępka, linie pasa, za uszami, na karku oraz skórę głowy — zwłaszcza u dzieci. Warto sprawdzić także przestrzenie pod piersiami oraz okolice narządów płciowych. U dzieci kleszcze częściej lokalizują się na głowie i szyi, dlatego te okolice wymagają szczególnie dokładnych oględzin — radzi dr Maja Taradynko.

W poszukiwaniu kleszczy warto też sprawdzić swoje ubranie. Wszelkie znalezione pajęczaki należy usunąć. Jeśli ubrania wymagają najpierw prania, zaleca się pranie w gorącej wodzie. Zimna woda i taka o średniej temperaturze nie zabije kleszczy.

Zadbajmy też o zwierzęta domowe, bo im kleszcze też grożą. Ba! Warto sprawdzić nawet sprzęt, plecak, bluzę… Na nich też możemy przynieść do domu kleszcza, który później z pewnością znajdzie sobie ludzkiego żywiciela.

Środki ostrożności, repelenty

— Na co uważać, czego unikać?

— Najskuteczniejszą metodą ochrony przed kleszczami jest profilaktyka. Wybierając się do lasu, na łąkę czy do wysokiej trawy warto założyć odzież z długimi rękawami i nogawkami oraz pełne obuwie. Pamiętajmy, że jasne ubranie ułatwia zauważenie kleszcza. Podczas spaceru należy unikać przedzierania się przez wysokie trawy, zarośla i gęste krzewy, a poruszać się wyznaczonymi ścieżkami. W regionach o zwiększonym ryzyku występowania kleszczowego zapalenia mózgu warto rozważyć szczepienia ochronne. Podczas spaceru należy stosować preparaty odstraszające, tzw. repelenty — radzi dr Maja Taradynko.

— Jakie repelenty stosować: naturalne czy jednak chemiczne?

— Najważniejsze jest stosowanie repelentów o potwierdzonej skuteczności. Najlepiej przebadane preparaty zawierające substancje czynne, takie jak DEET, ikarydyna — zapewniają one wysoką ochronę przed kleszczami jeśli są stosowane zgodnie z zaleceniami producenta. Preparaty te są bezpieczne również dla dzieci, pod warunkiem doboru odpowiedniego stężenia do wieku i przestrzegania zasad stosowania. Z kolei naturalne repelenty, oparte głównie na olejkach eterycznych (eukaliptus, lawenda czy citronella), mogą częściowo odstraszać kleszcze, jednak ich działanie jest zwykle krótsze i mniej przewidywalne niż preparatów zawierających substancje czynne o udowodnionej skuteczności. Mogą być stosowane jako uzupełnienie ochrony lub w sytuacjach niskiego ryzyka, ale nie powinny zastępować repelentów rekomendowanych podczas pobytu w lasach, na łąkach czy w innych miejscach o dużym zagrożeniu ekspozycją na kleszcze — uważa dr Maja Taradynko.

Podstawowe zasady

Unikajmy przechodzenia w pobliżu gniazda os, bo możemy zostać zinterpretowani przez nie jako zagrożenie i zaatakowani. Gdy zbliża się do nas pszczoła, osa lub szerszeń, unikajmy gwałtownych ruchów, nie próbujmy ich uderzyć. W razie ataku trzeba osłonić głowę rękami lub odzieżą, a z niebezpiecznej okolicy oddalać się powoli. Przed pszczołami najlepiej schronić się w ciemnym pomieszczeniu — polecą do światła.

Gdy ktoś w pobliżu nas zostanie użądlony, trzeba oddalić się z nim na co najmniej 50 m — reszta roju może bowiem przybyć na pomoc atakującemu i użądlić ponownie.

Pierwsza pomoc w przypadku użądlenia

Przetrzyj miejsce użądlenia środkiem dezynfekującym. Jeśli użądliła pszczoła, jak najszybciej usuń żądło — wyciśnij je, podważ paznokciem lub końcem szpilki. zdejmij biżuterię z okolic użądlenia, unikaj słońca. Osoba użądlona powinna położyć się i nie chodzić. Pamiętajmy też, że nie wolno pozostawić jej samej.

Dodatkowo możemy wziąć środek przeciwbólowy i uspokajający, leki przeciwzapalne lub preparaty odczulające. Miejsce użądlenia można obłożyć zimnym kompresem z kwaśnej wody, posmarować kremem antyseptycznym, przetrzeć octem, plastrem cebuli, rabarbaru lub korzeniem pietruszki. Jeśli owad użądlił nas w kończynę, trzeba unieść ją do góry, żeby zmniejszyć obrzęk.

Sytuacje ekstremalne

Użądlenie w nasadę języka lub usta może grozić uduszeniem. W tym przypadku rozpuść w ustach jedną łyżeczkę soli kuchennej, która wypłucze jad z błony śluzowej. Zabieg trzeba powtarzać. Sprawdza się także ssanie kawałka lodu lub szybkie przełykanie zimnych napojów.

W przypadku niebezpiecznego użądlenia w gałkę oczną, trzeba włożyć głowę pod kran i wpuść do oka strumień wody, by wypłukać jad, a następnie wpuścić do worka spojówkowego jedną kroplę roztworu kortyzonu.

Niewykluczone, że u osoby silnie pożądlonej wystąpią omdlenia i wymioty. Mogą one doprowadzić do zapaści, a nawet śmierci. Postęp reakcji alergicznej można wstrzymać dzięki wstrzyknięciu adrenaliny — samodzielnie lub przez lekarza. Pacjenci stosujący tę formę zabezpieczenia nie powinni nigdy się z takim zestawem rozstawać.

Pamiętajmy też, że reakcja alergiczna może wystąpić natychmiast po użądleniu lub po upływie kilku minut, a nawet do 24 godzin od chwili użądlenia. Osoby, które miały wcześniej kontakt z jadem owadów, mają 60 proc. szans, że kolejne użądlenie doprowadzi do podobnego lub nawet cięższego stanu.

Magdalena Maria Bukowiecka

Konsultacja medyczna: Maja Taradynko, lekarz specjalista medycyny rodzinnej z Poradni Podstawowej Opieki Zdrowotnej z Przychodni Specjalistycznej w Olsztynie

Korzystałam z materiałów U.S. Center for Disease Control and Prevention i Ministerstwa Zdrowia RP.

© pics: Freepik

Data publikacji: 28.08.2026